Διερεύνηση των κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και της κυκλικής οικονομίας
Το σχέδιο δράσης της ΕΕ για την κυκλική οικονομία περιλαμβάνει πρωτοβουλίες που καλύπτουν ολόκληρο τον κύκλο ζωής των προϊόντων, εστιάζοντας στον σχεδιασμό τους, στη βιώσιμη κατανάλωσή τους και στην πρόληψη της δημιουργίας αποβλήτων.
Σύμφωνα με τα δεδομένα παρακολούθησης στα κράτη μέλη, τα μέχρι σήμερα επιτεύγματα περιλαμβάνουν αυξήσεις των ποσοστών ανακύκλωσης και μειωμένες ποσότητες υλικών που καταλήγουν σε χώρους υγειονομικής ταφής1, με κυκλικά μοντέλα που οδηγούν στην ανάπτυξη νέων ικανοτήτων κατά μήκος της αξιακής αλυσίδας. Τα στοιχεία δείχνουν επίσης θετική συσχέτιση μεταξύ των δεικτών κυκλικής οικονομίας και της οικονομικής ανάπτυξης2.
Η στρατηγική της ΕΕ για βιώσιμα και κυκλικά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα τονίζει την ανάγκη για παρεμβάσεις πολιτικής για τη μείωση των αποβλήτων και της υπερκατανάλωσης στον εν λόγω τομέα. Διάφορες πολιτικές θα επηρεάσουν την κυκλικότητα στον τομέα της κλωστοϋφαντουργίας, συμπεριλαμβανομένης της αναθεώρησης του 2018 της οδηγίας-πλαισίου για τα απόβλητα, διάταξη της οποίας απαιτεί τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα να συλλέγονται χωριστά από το 2025.
Ωστόσο, οι μελλοντικές πολιτικές ενδέχεται να έχουν απρόβλεπτες και ακούσιες επιπτώσεις. Ενώ οι πολιτικές για την κλωστοϋφαντουργία βρίσκονται στο στάδιο της ανάπτυξης, η παρούσα μελέτη αποσκοπεί στην καλύτερη κατανόηση των πιθανών επιπτώσεών τους —θετικών ή αρνητικών— για την τεκμηρίωση της λήψης αποφάσεων στον τομέα της κυκλικής οικονομίας και της νομοθεσίας της ΕΕ για τη διαχείριση των αποβλήτων.
Ερευνητές από τη Δανία και την Ισπανία πραγματοποίησαν συνεντεύξεις με 11 συμμετέχοντες από διάφορα υπόβαθρα, μεταξύ των οποίων ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, βιομηχανικοί οργανισμοί, πανεπιστήμια και ερευνητικοί οργανισμοί. Διεξήγαγαν επίσης διαδικτυακή έρευνα με επίκεντρο τις πιθανές ακούσιες επιπτώσεις των υποθετικών πολιτικών για τα απόβλητα κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων.
Οι ερευνητές ζήτησαν την εκδήλωση ενδιαφέροντος από περισσότερα από 200 ενδιαφερόμενα μέρη από τον τομέα χάραξης πολιτικής, τις ιδιωτικές επιχειρήσεις και τη βιομηχανία, καθώς και εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών σε κάθε κράτος μέλος της ΕΕ. Από αυτά, συμμετείχαν 73 άτομα, μεταξύ άλλων από την κλωστοϋφαντουργία, οργανώσεις καταναλωτών, οργανώσεις διαχείρισης αποβλήτων και ΜΚΟ.
Οι συμμετέχοντες διέκριναν τα αποτελέσματα πρώτης και δεύτερης τάξης, όπου η πρώτη σειρά περιγράφει τις άμεσες επιπτώσεις μιας πολιτικής, όπως η απαγόρευση υγειονομικής ταφής που μειώνει την ποσότητα των αποβλήτων που προορίζονται για υγειονομική ταφή, και η δεύτερη σειρά περιγράφει τις έμμεσες επιπτώσεις, όπως η αυξημένη παράνομη απόρριψη αποβλήτων λόγω απαγόρευσης υγειονομικής ταφής. Οι συνεντεύξεις και η έρευνα προκάλεσαν περίπου ίσο αριθμό αποτελεσμάτων πρώτης και δεύτερης τάξης.
Τα ανεπιθύμητα αποτελέσματα πρώτης τάξης που εντοπίστηκαν από τις διεξοδικές συνεντεύξεις οφείλονταν κυρίως στην ελλιπή επίτευξη των στόχων πολιτικής, ίσως λόγω περιορισμένων πόρων για την ανάπτυξη πολιτικής, γεγονός που οδήγησε σε περιορισμένο σχεδιασμό ή εφαρμογή πολιτικής.
Μερικές φορές οι πολιτικές δεν φαίνεται να προχωρούν αρκετά: για παράδειγμα, οι φόροι επί των ενδυμάτων χαμηλού κόστους μπορεί να εσωτερικεύονται από «μεγάλους παίκτες», σημειώνουν οι ερωτηθέντες, και, ως εκ τούτου, ενδέχεται να έχουν μικρή επίδραση στην υπερκατανάλωση.
Οι ερωτηθέντες τόνισαν επίσης την περιορισμένη διαφάνεια σχετικά με τον ανακυκλωμένο χαρακτήρα των εισαγόμενων υλικών. Εν τω μεταξύ, η περιορισμένη ζήτηση για ανακυκλωμένες ίνες οδηγεί σε κίνδυνο υποκύκλωσης και διάθεσης.
Η επαναχρησιμοποίηση και η ανακύκλωση κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων είναι συνήθως προτιμότερες και προωθούνται από την οδηγία-πλαίσιο για τα απόβλητα και την ιεράρχηση των αποβλήτων· ωστόσο, η προώθηση της ανακύκλωσης μπορεί να φαίνεται ότι έχει προτεραιότητα στη νοοτροπία του κοινού έναντι της πρόληψης των αποβλήτων (μέσω της χαμηλότερης κατανάλωσης).
Τα ενδιαφερόμενα μέρη που ερωτήθηκαν αντιλήφθηκαν ότι, χωρίς κατάλληλη νομοθεσία, υπάρχει κίνδυνος οι δευτερογενείς επιπτώσεις να εκδηλωθούν ενδεχομένως με διάφορους τρόπους. Αυτές οι πιθανές επιδράσεις χωρίστηκαν σε τέσσερις κατηγορίες από τους ερευνητές:
- Δυναμική εισαγωγών-εξαγωγών και αξιακής αλυσίδας: η νομοθεσία που επηρεάζει το καθεστώς των αποβλήτων και επιβάλλει ελάχιστα ποσοστά ανακυκλωμένου περιεχομένου μπορεί να έχει επιπτώσεις στις εισαγωγές-εξαγωγές προϊόντων. Για παράδειγμα, ο περιορισμός ορισμένων επιλογών επεξεργασίας αποβλήτων (π.χ. υγειονομική ταφή) σε συνδυασμό με υποχρεώσεις ανακύκλωσης στην ΕΕ θα μπορούσε να αυξήσει τις εξαγωγές αποβλήτων και να προκαλέσει αρνητικές επιπτώσεις στις χώρες προορισμού.
- Αξιοποίηση των νομοθετικών κενών: η εκμετάλλευση των κενών μπορεί να υπονομεύσει τις προσπάθειες μείωσης των επιπέδων αποβλήτων. Αυτό μπορεί να λάβει τη μορφή μεταβαλλόμενων χαρακτηριστικών προϊόντος που δεν εμπίπτουν στη νέα πολιτική και τα οποία παρέχουν τη δυνατότητα συμμόρφωσης με οποιαδήποτε νέα νομοθεσία, αν και δεν ευθυγραμμίζονται με το πνεύμα της.
- Μεταβολές των τιμών που επηρεάζουν τα καταναλωτικά πρότυπα των νοικοκυριών και τις επιχειρηματικές στρατηγικές: οι μεταβολές των τιμών μπορούν να μετριάσουν τον καταναλωτισμό, αλλά μπορούν επίσης να επιδεινώσουν τις κοινωνικές ανισότητες, επιβάλλοντας άδικη οικονομική επιβάρυνση στα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος. Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος μετατόπισης μη βιώσιμων επιχειρηματικών πρακτικών σε άλλες τοποθεσίες.
- Κοινωνικοπολιτικές και δημοσιονομικές απαντήσεις: μια πολιτική κυκλικής οικονομίας μπορεί να είναι επιτυχής από περιβαλλοντική άποψη, αλλά θα μπορούσε να προκαλέσει ανεπιθύμητες κοινωνικές αντιδράσεις. Για παράδειγμα, ο περιορισμός της ευκολίας των καταναλωτών μπορεί να μειώσει τη δημόσια αποδοχή και τη συμμόρφωση με τις πολιτικές.
Για τη βελτίωση των αξιολογήσεων των ακούσιων αποτελεσμάτων πολιτικής, οι ερευνητές προτείνουν να ενισχυθούν ή να επεκταθούν τα ακόλουθα εργαλεία κατά τη διάρκεια των διαδικασιών πολιτικής:
- Αύξηση της συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών πριν από την έναρξη της εκτίμησης επιπτώσεων
Ενώ τα ενδιαφερόμενα μέρη διαβουλεύονται ήδη σε διάφορα στάδια της διαδικασίας χάραξης πολιτικής (π.χ. έναρξη, σχέδια προτάσεων, έγκριση) σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο, η ενίσχυση της διαφάνειας και η υιοθέτηση συμμετοχικής προσέγγισης για την επικαιροποίηση των περιβαλλοντικών κανόνων είναι ουσιαστικής σημασίας για τον εντοπισμό κενών, λένε οι ερευνητές.
Η αυξημένη συνεργασία μεταξύ της βιομηχανίας και των ρυθμιστικών φορέων μπορεί να είναι αποτελεσματική για την αντιμετώπιση των τεχνικών προκλήσεων συμμόρφωσης, να βοηθήσει τις ρυθμιστικές αρχές να κατανοήσουν τις «επιτόπιες» επιπτώσεις των πολιτικών και να οικοδομήσουν ένα αίσθημα δέσμευσης και οικειοποίησης στην οικοδόμηση συναίνεσης.
Οι εμπειρογνώμονες επεξεργασίας αποβλήτων και οι καταναλωτές θα μπορούσαν επίσης να συμμετάσχουν σε πρώιμο στάδιο, πριν από τη φάση μοντελοποίησης της ανάπτυξης πολιτικής, αν και αυτό απαιτεί πόρους και χρόνο, αναγνωρίζουν οι ερευνητές.
- Συνδυασμός εργαλείων μικρομοντελοποίησης και μακρομοντελοποίησης
Η μακροοικονομική μοντελοποίηση3 που ενσωματώνει την αξιολόγηση του κύκλου ζωής (LCA) και την κοστολόγηση θα μπορούσε να ποσοτικοποιήσει τις ακούσιες κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις, λένε οι ερευνητές. Ωστόσο, η ενσωμάτωση της ΑΚΖ στα μακροοικονομικά μοντέλα δεν αποτελεί ακόμη κοινή πρακτική και πρέπει να αντιμετωπιστούν ζητήματα σχετικά με τον βαθμό λεπτομέρειας των εισροών και εκροών πληροφοριών στη διεπαφή και των δύο κλιμάκων μοντέλων.
- Προσθήκη πιο τολμηρών σεναρίων στην εκτίμηση επιπτώσεων και διερεύνηση των επιπτώσεων σε τρίτες χώρες
Ορισμένοι εμπειρογνώμονες πολιτικής με τους οποίους πραγματοποιήθηκαν συνεντεύξεις υπέδειξαν την ανάγκη αυξημένης συνεκτίμησης της ανθεκτικότητας της Ευρώπης έναντι απρόβλεπτων περιστάσεων, ακόμη και αν κρίνονται μη ρεαλιστικές (για παράδειγμα, κοινωνικός αποκλεισμός ή πόλεμος στην Ευρώπη). Μια ευρεία βάση στοιχείων που θα καλύπτει τόσο τον Παγκόσμιο Νότο όσο και τις περιθωριοποιημένες κοινότητες στον Παγκόσμιο Βορρά θα ήταν επίσης επωφελής.
- Συμπερίληψη συμπεριφορικών και κοινωνικών συνιστωσών στην εκτίμηση επιπτώσεων για την καλύτερη κατανόηση των κοινωνικών αντιδράσεων
Τα αποτελέσματα δεύτερης τάξης περιλαμβάνουν εξ ορισμού μια συνιστώσα συμπεριφοράς, λένε οι ερευνητές. Μελέτες έχουν ήδη εντοπίσει διάφορους παράγοντες που επηρεάζουν τη διαχείριση των αποβλήτων από τους καταναλωτές, συμπεριλαμβανομένων εσωτερικών (π.χ. περιβαλλοντικές αξίες, πεποιθήσεις και συμπεριφορές) και εξωτερικών (π.χ. νόμοι και ρυθμίσεις, κοινωνικοί κανόνες, οικονομικά κίνητρα).
Ένας συνδυασμός παρεμβάσεων —όπως οι κανονισμοί, τα οικονομικά κίνητρα και η επικοινωνία— είναι πιθανώς απαραίτητος για να διασφαλιστεί η ορθή διαλογή των αποβλήτων από τους πολίτες και για να μετριαστεί η ζήτηση. Η χρήση «επιστημονικού φακού συμπεριφοράς» μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη πολιτικής.
Οι ερευνητές αναγνωρίζουν ότι η πλήρης ανάλυση συγκεκριμένων πολιτικών για τα απόβλητα κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων που πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν ήταν δυνατή λόγω της συνεχιζόμενης ανάπτυξης και της έλλειψης σχετικών δεδομένων. Η μελλοντική έρευνα θα μπορούσε να επικεντρωθεί στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ της καταγραφής των αποτελεσμάτων δεύτερης τάξης και της συμπερίληψης αυτών των γνώσεων στις εκτιμήσεις επιπτώσεων, προτείνουν.
Υποσημειώσεις:
- D’Inverno, G., Carosi, L. and Romano, G., 2024. Αντιμετώπιση των προκλήσεων της ιεράρχησης των αποβλήτων: Αξιολόγηση των επιδόσεων των χωρών της ΕΕ. Οικολογικοί δείκτες, 160, σ. 111641.
- Radivojević, V., Rađenović, T. και Dimovski, J., 2024. Ο ρόλος της κυκλικής οικονομίας στην προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης: Στοιχεία από χώρες της ΕΕ. SAGE Open,14(4), σ. 21582440241240624.
- Οι ερευνητές δίνουν ως παραδείγματα τα μοντέλα E3MI, GEMI3 και Fidelio.
Αριθ. αναφοράς:
Solis, M. Leonidas Milios, L, Davide Tonini, D., Foss Hansen, S., Scheutz, C. & Huygens, D. (2025) Μια εμπειρική διερεύνηση των ακούσιων επιπτώσεων των πολιτικών κυκλικής οικονομίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση: Η περίπτωση των κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων. Βιώσιμη παραγωγή και κατανάλωση, τόμος 54 (452-465) ISSN 2352-5509,
https://doi.org/10.1016/j.spc.2025.01.021.
Για να παραθέσετε αυτό το άρθρο/υπηρεσία:
«Επιστήμηγια την περιβαλλοντική πολιτική»:European Commission DG Environment News Alert Service, επιμέλεια: Science Communication Unit, The University of the West of England, Bristol.