Η στρατηγική αποκατάσταση των υγροτόπων θα μπορούσε να μειώσει τη ροή αζώτου στη θάλασσα με ελάχιστες επιπτώσεις στη γεωργία

Το άζωτο αποτελεί κύριο ρύπο στα ευρωπαϊκά επιφανειακά ύδατα, θέτοντας σε σημαντικό κίνδυνο τα οικοσυστήματα και τη δημόσια υγεία. Μια θρεπτική ουσία που προκαλεί ευτροφισμό στα υδάτινα οικοσυστήματα, οι κύριες πηγές της είναι χημικά λιπάσματα, κοπριά, λύματα και εναπόθεση αζώτου από την ατμόσφαιρά μας¹.

Οι επιπτώσεις είναι εκτεταμένες και σοβαρές, προκαλώντας παράκτιες νεκρές ζώνες, άνθιση φυκών, απώλεια βιοποικιλότητας και συμβάλλοντας στην αύξηση του κόστους για την επεξεργασία των υδάτων όταν τα μολυσμένα υδατικά συστήματα θεωρούνται μη ασφαλή για χρήση ως πόσιμο νερό.

Υπάρχει επιτακτική ανάγκη να μειωθεί η ποσότητα αζώτου που εισέρχεται στα εσωτερικά και παράκτια ύδατα σε ολόκληρη την ΕΕ. Σε επίπεδο ΕΕ, το ένα τρίτο των ποταμών, των λιμνών, των παράκτιων και μεταβατικών υδάτων και το 81% των θαλάσσιων υδάτων αναφέρθηκαν ως ευτροφικά στην τελευταία έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.

Πρόκειται για μία από τις πολυάριθμες οδηγίες για την προστασία των υδάτων σε ολόκληρη την Ευρώπη, με ειδικά πλαίσια που επικεντρώνονται στη θαλάσσια στρατηγική, για τα αστικά λύματακαι στα εσωτερικά, μεταβατικά, παράκτια επιφανειακά και υπόγεια ύδατα,

Οι ευρωπαϊκές θάλασσες εμπίπτουν επίσης σε διάφορες διεθνείς συμβάσεις που επιβάλλουν την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος από απειλές όπως η ρύπανση.

Οι λύσεις που βασίζονται στη φύση —οι οποίες προωθούνται από την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία— προσφέρουν έναν πιθανό τρόπο για την καταπολέμηση της ρυπαντικής απώλειας θρεπτικών ουσιών από τα ευρωπαϊκά εδάφη, διατηρώντας παράλληλα τα οφέλη της γονιμότητας του εδάφους για τη γεωργία.

Οι υγρότοποι είναι ένα από αυτά τα NBS, τα οποία λειτουργούν ως φυσικά φίλτρα νερού, αφαιρώντας τα πλεονάζοντα θρεπτικά συστατικά και προστατεύοντας τα κατάντη περιβάλλοντα. Μελέτες μεμονωμένων υγροτόπων και λεκανών απορροής στην Ευρώπη, τις ΗΠΑ και την Κίνα έχουν δείξει ότι οι υγρότοποι είναι αποτελεσματικοί στη συγκράτηση του αζώτου, προσφέροντας οφέλη για την ποιότητα του νερού κατάντη.

Μια νέα μελέτη παρέχει τώρα μια πανευρωπαϊκή προοπτική. Διερευνά τον ρόλο των υγροτόπων στην απομάκρυνση του αζώτου από τις λεκάνες απορροής ποταμών σε ολόκληρη την ΕΕ, αξιολογώντας επίσης τον τρόπο με τον οποίο η διατήρηση και η αποκατάσταση των υγροτόπων —πολλοί από τους οποίους έχουν αποστραγγιστεί, βυθοκορηθεί ή πληρωθεί για γεωργική ή αστική ανάπτυξη επί πολλές δεκαετίες— θα μπορούσαν να συμβάλουν στην επίτευξη των στόχων για την ποιότητα των υδάτων.

Οι ερευνητές εξετάζουν πόση ποσότητα αζώτου αφαιρείται από τους υφιστάμενους υγροτόπους στις ευρωπαϊκές λεκάνες απορροής ποταμών· τον τρόπο με τον οποίο η απώλειά τους μπορεί να επηρεάσει τα φορτία αζώτου· και τον τρόπο με τον οποίο οι διαχειριστές μπορούν να αποκαταστήσουν στρατηγικά τους υγρότοπους για να απομακρύνουν περισσότερο άζωτο και να βελτιώσουν την ποιότητα των υδάτων.

Η μελέτη βασίστηκε σε σύνολα δεδομένων σχετικά με το πλεόνασμα αζώτου και τη χαρτογράφηση 2,6 εκατομμυρίων υγροτόπων στα 27 κράτη μέλη της ΕΕ, καθώς και στην Αλβανία, τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, την ΠΓΔΜ, τη Νορβηγία, την Ελβετία, τη Σερβία και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Στη συνέχεια, οι ερευνητές ανέπτυξαν μια σειρά σεναρίων για την αποκατάσταση των υγροτόπων που εξισορρόπησαν τους ανταγωνιστικούς στόχους της βελτίωσης της ποιότητας των υδάτων και της γεωργικής βιωσιμότητας.

Από τη μοντελοποίηση προκύπτει ότι οι υφιστάμενοι ευρωπαϊκοί υγρότοποι αναχαιτίζουν 1.092 χιλιοτόνους αζώτου ετησίως, ποσότητα που αντιστοιχεί στο 6,7% του υφιστάμενου πλεονάσματος αζώτου σε επίπεδο τοπίου (η διαφορά μεταξύ εισροών και εκροών αζώτου-η ποσότητα πλεονάζοντος αζώτου που θα μπορούσε να μολύνει τις πλωτές οδούς ή να συσσωρευτεί στο έδαφος).

Δεδομένων των μέσων επιπέδων αζώτου που απορρίπτονται στις ευρωπαϊκές θάλασσες από ποταμούς (4 239 χιλιοτόνοι ετησίως κατά την περίοδο 2014-2018), η ποσότητα αυτή υποδηλώνει ότι τα φορτία αζώτου ποταμών στη θάλασσα θα μπορούσαν να είναι κατά 25% υψηλότερα ελλείψει υφιστάμενων υγροτόπων.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι, χωρίς τους σημερινούς υγρότοπους, τα φορτία αζώτου στις λεκάνες απορροής των ποταμών Δούναβη, Έλβα, Wisla και Oder θα μπορούσαν να αυξηθούν κατά 20%, 29%, 33% και 38% αντίστοιχα.

Από τη χωρική χαρτογράφηση της μελέτης προκύπτει συσχετισμός μεταξύ της απώλειας υγροτόπων και των υπερκείμενων σημείων πλεονάσματος αζώτου, ιδίως σε περιοχές όπου η γεωργία έχει ενταθεί (αυξάνοντας έτσι τη χρήση λιπασμάτων, την άρδευση και την πυκνότητα του ζωικού κεφαλαίου).

Μολονότι εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική μεταβλητότητα σε ολόκληρη την ΕΕ ανάλογα με τη χρήση γης και τις γεωργικές πρακτικές, αυτό αναδεικνύει τη σημασία της αποκατάστασης των υγροτόπων στα εν λόγω κομβικά σημεία.

Οι περιφέρειες με τα υψηλότερα ποσοστά απορρόφησης αζώτου ήταν επίσης περιοχές υψηλής πυκνότητας υγροτόπων, όπως τμήματα του Ηνωμένου Βασιλείου, των Κάτω Χωρών, της Ιρλανδίας και του Βελγίου· τα χαμηλότερα ποσοστά απορρόφησης παρατηρήθηκαν στη νότια Ευρώπη, όπου τόσο η πυκνότητα των υγροτόπων όσο και το πλεόνασμα αζώτου ήταν συγκριτικά χαμηλά.

Κατά τη διερεύνηση σεναρίων διατήρησης υγροτόπων, η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η αποκατάσταση των υγροτόπων είναι μια οικονομικά αποδοτική λύση που βασίζεται στη φύση.

Η αποκατάσταση του 27% των υγροτόπων που αποστραγγίζονται ιστορικά για γεωργικούς σκοπούς, με στόχο περιοχές υψηλής εισροής αζώτου, θα μπορούσε να μειώσει τα φορτία αζώτου στις ευρωπαϊκές θάλασσες έως και 36%, διαπίστωσαν, αλλά με δυνητικό κόστος για τη γεωργική παραγωγικότητα.

Μια πιο αποτελεσματική στρατηγική θα ήταν να δοθεί έμφαση στην αποκατάσταση των υγροτόπων σε γεωργικές εκτάσεις που προβλέπεται να εγκαταλειφθούν έως το 2040, επιτυγχάνοντας μείωση του φορτίου κατά 22% και επιτρέποντας σε μεγάλους ποταμούς όπως ο Ρήνος, ο Έλβας και ο Βιστούλα να επιτύχουν τους στόχους για την ποιότητα των υδάτων με ελάχιστες γεωργικές επιπτώσεις.

Τα αποτελέσματα ποικίλλουν ανάλογα με τη λεκάνη απορροής ποταμού· για παράδειγμα, η αποκατάσταση υγροτόπων στο 4% της αρόσιμης γης επαρκεί για την επίτευξη πλήρων στόχων ποιότητας των υδάτων στις λεκάνες του Έλβα και του Όντερ, αλλά μόνο το 70% του στόχου στις λεκάνες της Wisla, του Ρήνου και του Meuse.

Ως εκ τούτου, η επίτευξη καλής οικολογικής κατάστασης θα απαιτούσε πρόσθετα μέτρα για τη μείωση των πηγών αζώτου-όπως η ελαχιστοποίηση της χρήσης λιπασμάτων και η προώθηση ορθών γεωργικών πρακτικών (και οι δύο προτεραιότητες του σχεδίου δράσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για μηδενική ρύπανση).

Η επίτευξη μείωσης του φορτίου αζώτου στη θάλασσα κατά 36% σε ολόκληρη την ΕΕ (το πιο φιλόδοξο σενάριο ανωτέρω) θα μπορούσε να επιτευχθεί με την αποκατάσταση των υγροτόπων στο 3,2% της συνολικής χερσαίας έκτασης της ΕΕ, σύμφωνα με την ανάλυση, γεγονός που θα συμβάλει επίσης στον στόχο της αποκατάστασης των οικοσυστημάτων στο 20% της χερσαίας και θαλάσσιας έκτασης της ΕΕ έως το 2030, όπως ορίζεται στον κανονισμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αποκατάσταση της φύσης (NRR).

Σε περιοχές χωρίς ιδιαίτερα υψηλά πλεονάσματα αζώτου, μόνο το 2,4-7,4% των αποστραγγισμένων τυρφώνων θα χρειαζόταν αποκατάσταση για να επιτευχθούν οι στόχοι ποιότητας των υδάτων, αναφέρει η μελέτη.

Οι ερευνητές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η προστασία των υφιστάμενων υγροτόπων είναι θεμελιώδης για την τρέχουσα ποιότητα του νερού και παρέχει μια βάση για μελλοντικές προσπάθειες αποκατάστασης.

Στη συνέχεια, οι προσπάθειες αυτές πρέπει να στοχεύουν χωρικά σε συγκεκριμένες λεκάνες απορροής ποταμών για την επίτευξη των στόχων-και των διαφόρων περιβαλλοντικών στόχων-με τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο. Η δράση θα πρέπει να επικεντρωθεί σε περιοχές με υψηλό πλεόνασμα αζώτου και σε εκείνες που ενδέχεται να εγκαταλειφθούν στο εγγύς μέλλον.

Οι ερευνητές προτείνουν ότι η χαρτογράφηση τους θα μπορούσε να υποστηρίξει τον διάλογο μεταξύ των υπευθύνων χάραξης πολιτικής και άλλων βασικών ενδιαφερόμενων μερών, ώστε να καταστεί δυνατός ο συντονισμένος σχεδιασμός για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του συστήματος ύδρευσης.

Προτείνουν επίσης ότι πολιτική όπως το ΕΣΑ και η Κοινή Γεωργική Πολιτική εφαρμόζεται συνεργικά για την επίτευξη πολλαπλών στόχων (μετριασμός του κλίματος, διατήρηση της βιοποικιλότητας, μείωση των θρεπτικών ουσιών) μέσω της αποκατάστασης των υγροτόπων.

Υποσημειώσεις:

[1] Η καύση ορυκτών καυσίμων και η εκπομπή αμμωνίας από κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις και γεωργικές εκτάσεις συμβάλλουν στα επίπεδα ατμοσφαιρικού αζώτου.

Αριθ. αναφοράς:

Bertassello, L.E., Basu, N.B., Grizzetti, B., La Notte, A., and Feyen, L. (2025) The important role of wetland conservation and restoration in nitrogen removal across European river basins (Ο σημαντικός ρόλος της διατήρησης και αποκατάστασης των υγροτόπων στην απομάκρυνση του αζώτου στις ευρωπαϊκές λεκάνες απορροής ποταμών). Φυσικό νερό 3, 867-880. doi.org/10.1038/s44221-025-00465-0