Η διαχείριση των δασών της ΕΕ εξακολουθεί να επικεντρώνεται στις πλέον κερδοφόρες υπηρεσίες
Τα δάση παρέχουν μια σειρά οικοσυστημικών υπηρεσιών, οι οποίες συνήθως χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:
- Παροχή – παροχή φυσικών πόρων, όπως ξυλεία (π.χ. για ξυλεία ή καύσιμα), τρόφιμα (π.χ. κρέας θηραμάτων ή φρούτα) και άλλα (π.χ. δομικά υλικά εκτός ξυλείας).
- Ρύθμιση — μετριασμός των περιβαλλοντικών συνθηκών και διεργασιών, όπως η ροή των υδάτων, η ποιότητα του αέρα, ο ατμοσφαιρικός άνθρακας και η ανακύκλωση θρεπτικών ουσιών.
- Πολιτισμός — παροχή ατομικών ή κοινωνικών οφελών, όπως ευκαιρίες αναψυχής και εκπαίδευσης, πνευματικές και πολιτιστικές αξίες, υγεία και συναισθηματική υποστήριξη.
Ιστορικά, τα δάση στην Ευρώπη έχουν εκτιμηθεί για τις υπηρεσίες παροχής τους, ιδίως για την προμήθεια ξυλείας. Ωστόσο, διάφορα μέσα πολιτικής της ΕΕ τονίζουν τη σημασία της ρύθμισης και των πολιτιστικών υπηρεσιών. Σε αυτές περιλαμβάνονται η Πράσινη Συμφωνία της ΕΕ,η οποία ζητεί την ενίσχυση των ρυθμιστικών υπηρεσιών· τη δασική στρατηγική,στην οποία αναφέρεται η σημασία των υπηρεσιών ρύθμισης του κλίματος και της βιοποικιλότητας· τη στρατηγική για τη βιοποικιλότητα,η οποία επισημαίνει επίσης τη ρύθμιση των υπηρεσιών· και κανονισμός 2024/2034 σχετικά με τους ευρωπαϊκούς περιβαλλοντικούς οικονομικούς λογαριασμούς, ο οποίος απαιτεί από τα κράτη μέλη να υποβάλλουν εκθέσεις σχετικά με τα δασικά αποθέματα και τις μεταβολές τους σε ετήσια βάση.
Επιπλέον, ο χάρτης πορείας για τις πιστώσεις για τη φύση (που δρομολογήθηκε τον Ιούλιο του 2025) επιδιώκει να παράσχει κίνητρα για ιδιωτικές επενδύσεις σε δράσεις που προστατεύουν και διατηρούν τη φύση, ανταμείβοντας τις θετικές για τη φύση δράσεις.
Ενώ οι εξελίξεις αυτές αντικατοπτρίζουν την αυξανόμενη ανησυχία σχετικά με την παροχή και των τριών ειδών οικοσυστημικών υπηρεσιών, η διαχείριση των δασών της ΕΕ εξακολουθεί να πραγματοποιείται κυρίως για την παραγωγή ξυλείας και τα δεδομένα που συλλέγονται σε ευρεία κλίμακα εξακολουθούν να επικεντρώνονται στις υπηρεσίες παροχής.
Πολλά ευρωπαϊκά δάση ανήκουν σε ιδιώτες και η διαχείρισή τους γίνεται με σκοπό το κέρδος, ενώ τα δημόσια δάση που αποτελούν αντικείμενο διαχείρισης για πολλαπλές υπηρεσίες έχουν συχνά ως στόχο τη δημιουργία εισοδήματος. Ως εκ τούτου, η δυνατότητα δημιουργίας εισοδήματος από διάφορες οικοσυστημικές υπηρεσίες αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τον καθορισμό του τρόπου διαχείρισης των δασών.
Η μελέτη αυτή, η οποία χρηματοδοτήθηκε μέσω του προγράμματος «Ορίζων 2020» της ΕΕ και του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» μέσω των έργων SINCERE, NOBEL, ForestValue2, και το CLEARINGHOUSE, εξετάζει το εισόδημα και την κερδοφορία που προκύπτουν από τους τρεις τύπους υπηρεσιών οικοσυστήματος στα δάση σε ολόκληρη την ΕΕ.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ένα συνδυασμό τοπογραφίας και μηχανικής μάθησης για να αξιολογήσουν το δασικό εισόδημα ανά ομάδα υπηρεσιών οικοσυστήματος. Αρχικά, διεξήγαγαν διαδικτυακή έρευνα σχετικά με τους ιδιοκτήτες και τους διαχειριστές δασών, η οποία διανεμήθηκε μέσω ευρωπαϊκών ενώσεων διαχείρισης δασών.
Οι ερωτηθέντες ανέφεραν τη θέση του δάσους τους σε χάρτη και χρησιμοποίησαν μια κυλιόμενη κλίμακα (που αντιστοιχεί σε βαθμολογία 0–1) για να εκτιμήσουν, για κάθε τύπο υπηρεσίας:
- Το ποσοστό του εισοδήματός τους που εισφέρεται ανά είδος υπηρεσίας (από «κανένα» σε «όλα»).
- Κατά πόσον το εν λόγω επίπεδο εισοδήματος είχε αυξηθεί ή μειωθεί κατά την τελευταία εικοσαετία (από «σημαντικά μειωμένο» σε «σημαντικά αυξημένο»).
- Η κερδοφορία —λαμβανομένου υπόψη του σχετικού κόστους— κάθε είδους υπηρεσίας (από «καθόλου» έως «άκρως επικερδής»).
Από τη διαδικασία της έρευνας προέκυψαν 516 αξιοποιήσιμες απαντήσεις σε 27 χώρες. Παράλληλα, οι ερευνητές συνέταξαν μια γεωγραφική βάση δεδομένων για τα χαρακτηριστικά των δασών σε ολόκληρη την ήπειρο, όπως οι βροχοπτώσεις, η αποθήκευση άνθρακα, η σύνθεση των ειδών των δέντρων, η απόσταση από τις πόλεις και η κατάσταση στο πλαίσιο του δικτύου Natura 2000 (δίκτυο προστατευόμενων περιοχών που εκτείνεται σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ).
Στη συνέχεια ανέπτυξαν ένα υπολογιστικό μοντέλο βαθιάς μάθησης που χρησιμοποίησε τις απαντήσεις της έρευνας για να αποδώσει βαθμολογίες εισοδήματος και κερδοφορίας σε όλες τις δασικές περιοχές του χάρτη, παρεκβάλλοντας από γνωστές δασικές τοποθεσίες σε άλλες με βάση τη γεωγραφική εγγύτητα και την ομοιότητα των χαρακτηριστικών.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι, σε ολόκληρη την ήπειρο, οι υπηρεσίες τροφοδότησης έχουν μακράν τη μεγαλύτερη συμβολή στο δασικό εισόδημα. Αυτό ίσχυε για πάνω από το 80 % των ερωτηθέντων, με τις ρυθμιστικές και πολιτιστικές υπηρεσίες να παρέχουν η καθεμία λιγότερο από το 20 % του δασικού εισοδήματος. Όσον αφορά την κερδοφορία, οι ερωτηθέντες κατέταξαν τις υπηρεσίες παροχής υπηρεσιών στην υψηλότερη θέση, ακολουθούμενες από τη ρύθμιση των υπηρεσιών και, τέλος, των πολιτιστικών υπηρεσιών.
Ωστόσο, όσον αφορά την κοινωνική αντίληψη για το πόσο σημαντικές είναι αυτές οι υπηρεσίες, η εικόνα ανατράπηκε, με τους περισσότερους ιδιοκτήτες/διαχειριστές δασών να αναφέρουν αύξηση της δημόσιας ζήτησης για πολιτιστικές και ρυθμιστικές υπηρεσίες και λιγότερη εκτίμηση για υπηρεσίες παροχής (π.χ. ξυλεία, κυνήγι).
Αυτό σηματοδοτεί μια σημαντική πρόκληση για την ευρωπαϊκή δασοκομία, λένε οι ερευνητές· στο μέλλον, ενδέχεται να υπάρξει σημαντική αναντιστοιχία μεταξύ της κοινωνικής ζήτησης και του εισοδήματος που προέρχεται από τους τύπους υπηρεσιών, με την προσφορά να υπολείπεται της ζήτησης.
Οι ερευνητές εντόπισαν δύο διαφορετικά προφίλ διαχείρισης δασών σε ολόκληρη την ήπειρο. Πρόκειται για διαχείριση με επίκεντρο το ξύλο, με υψηλά έσοδα και κερδοφορία από τις υπηρεσίες παροχής υπηρεσιών, που τείνουν να είναι κωνοφόρα και στην κεντρική, βόρεια και βορειοανατολική Ευρώπη· και διαχείριση πολλαπλών υπηρεσιών, η οποία τείνει να γίνεται σε δάση πλατύφυλλων, όπου η τροφοδότηση αντιπροσωπεύει χαμηλότερο ποσοστό εισοδήματος και κερδοφορίας, στη δυτική, νότια και νοτιοανατολική Ευρώπη και πιο κοντά στις πόλεις και εντός των τόπων Natura 2000. Τα αποτελέσματα δείχνουν επίσης ότι οι ρυθμιστικές και πολιτιστικές υπηρεσίες παρέχουν υψηλότερο μερίδιο εισοδήματος και κερδοφορία στα κρατικά δάση από ό, τι τα ιδιωτικά δάση.
Παρά τις προθέσεις πολιτικής και τις κοινωνικές προσδοκίες, οι ερευνητές αναφέρουν μικρή ή καθόλου συνολική αύξηση του εισοδήματος που προέρχεται από ρυθμιστικές ή πολιτιστικές υπηρεσίες τα τελευταία 20 χρόνια. Υποστηρίζουν ότι αυτό καταδεικνύει την ανάγκη για αποτελεσματικότερες κανονιστικές και θεσμικές μεταρρυθμίσεις για την ενίσχυση των οικονομικών οφελών από τη μη παροχή υπηρεσιών. Τόνισαν τις περιπτώσεις της Κροατίας και της Σερβίας, οι οποίες ανέφεραν τα υψηλότερα επίπεδα εισοδήματος από ρυθμιστικές και πολιτιστικές υπηρεσίες, αμφότερες εκ των οποίων έχουν θεσπίσει ισχυρά φορολογικά κίνητρα ή κίνητρα βάσει επιδοτήσεων.
Οι ερευνητές αναγνωρίζουν ότι δεν καταφέρνουν όλα τα δάση να μεγιστοποιήσουν την κερδοφορία τους. Ωστόσο, δεδομένου ότι οι οικονομικοί περιορισμοί αποτελούν σημαντικό παράγοντα σε πολλές αποφάσεις διαχείρισης, υποδηλώνουν ότι, χωρίς την αντιμετώπιση των εισοδηματικών περιορισμών από τη μη παροχή υπηρεσιών, οι κοινωνικές φιλοδοξίες και οι φιλοδοξίες πολιτικής στον τομέα αυτό θα εξακολουθήσουν να αποτελούν πρόκληση.
Τα πορίσματα αναδεικνύουν την ανάγκη χάραξης πολιτικής που θα λαμβάνει υπόψη και θα παρέχει κίνητρα για οικοσυστημικές υπηρεσίες πέραν της παροχής ξυλείας. Για τον σχεδιασμό αποτελεσματικών πολιτικών σε αυτόν τον τομέα, οι μηχανισμοί πρέπει ταυτόχρονα να εξισορροπούν τις χωρικές διαφορές σε ολόκληρη την Ευρώπη, το χάσμα μεταξύ των οικονομικών κινήτρων των ιδιοκτητών δασών για την παροχή υπηρεσιών οικοσυστήματος και της κοινωνικής ζήτησης για ρυθμιστικές και πολιτιστικές υπηρεσίες οικοσυστήματος.
Ενώ οι πληρωμές για οικοσυστημικές υπηρεσίες έχουν προταθεί ως μηχανισμός για την επίτευξη αυτού του στόχου, θα χρειαστεί ένα ευρύτερο και πιο διαφοροποιημένο μείγμα μέσων στη μελλοντική δασική πολιτική της ΕΕ, ώστε να διασφαλιστεί ότι η προσφορά οικοσυστημικών υπηρεσιών ανταποκρίνεται στη ζήτηση σε ολόκληρη την ήπειρο.
Στο πλαίσιο αυτό, μέσα όπως ο προαναφερθείς χάρτης πορείας για τα φυσικά πιστωτικά μόρια —ο οποίος αποσκοπεί στη θέσπιση ενός ισχυρού πλαισίου που ανταμείβει τις θετικές για τη φύση δράσεις και πρακτικές σε ολόκληρη την ΕΕ— αναμένεται να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο.
Πηγή:
Lovrić, M., Torralba, M., Orsi, F., Pettenella, D., Mann, C., Geneletti, D., Plieninger, T., Primmer, E., Hernandez-Morcillo, M., Thorsen, B. J., Lundhede, T., Loft, L., Wunder, S. & Winkel, G. (2025) Τα έσοδα από την παραγωγή ξυλείας υπερβαίνουν τα έσοδα από την παροχή ποικίλων οικοσυστημικών υπηρεσιών από τα δάση της Ευρώπης. Υπηρεσίες οικοσυστήματος 71:101689
Στοιχεία αναφοράς εγγράφου:
Winkel, G., Lovrić, M., Muys, B., Katila, P., Lundhede, T., Pecurul, M., Pettenella, D., Pipart, N., Plieninger, T., Prokofieva, I., Parra, C., Pülzl, H., Roitsch, D., Roux, J.-L., Thorsen, B. J., Tyrväinen, L., Torralba, M., Vacik, H., Weiss, G. &· Wunder, S. (2022) Κυβερνώντας τα δάση της Ευρώπης για πολλαπλές οικοσυστημικές υπηρεσίες: Ευκαιρίες, προκλήσεις και επιλογές πολιτικής. Δασική πολιτική και οικονομία 145:102849. https://doi.org/10.1016/j.forpol.2022.102849